Dr. Rahman Jahanian va hammualliflarining xalqaro jurnallar va konferensiyalarda chop etilgan ilmiy ishlari — fermerlar uchun sodda tilda.
30 ta maqola
540 ta broyler 42 kun davomida NRC boʻyicha arginin va metioninning 90%, 100% yoki 110% ini oldi. 90% lik yetishmovchilikni toʻldirish vazn ortishini oshirdi va yem konversiyasini yaxshiladi. Arginin taloq va fabritsiy xaltasi vaznini, bronxit va Gamboroga antitana javobini oshirdi, metionin esa Gamboroga javobni yaxshiladi.
Tavsiya etilgan argininning 100%, 105% yoki 110% ini olgan broylerlar Eimeria turlari aralashmasi bilan zararlantirildi. Koksidioz vazn ortishi va tana chiqishini kamaytirdi hamda ichak shilliq qavatini shikastladi. 105–110% arginin vazn ortishining pasayishini oldini oldi, yem konversiyasi va ichak vorsinkalarini yaxshiladi, 110% esa najasda eng kam ootsista sonini berdi.
Broylerlar makkajoʻxori yoki bugʻdoy asosidagi ratsionda soya moyi, soya erkin yogʻ kislotalari yoki palma yogʻi kukuni bilan, lizofosfatidilxolin (LPC, emulgator) qoʻshib yoki qoʻshmasdan boqildi. Soya erkin yogʻ kislotalari soya moyiga oʻxshash natija berdi, LPC esa vazn ortishini 4,6% ga oshirdi va yem konversiyasini yaxshiladi, ayniqsa soya erkin yogʻ kislotalari bilan.
Ushbu sharh uchta asosiy aminokislotaning immun vazifalarini tushuntiradi. Metionin antioksidant himoya va limfotsitlar koʻpayishini qoʻllab-quvvatlaydi, arginin azot oksidi va poliaminlar orqali taʼsir qiladi, treonin esa antitanalar va ichak shilimshigʻi tarkibiga kiradi. Toʻgʻri immunitet uchun arginin ehtiyoji faqat oʻsish uchun kerakli miqdordan ancha yuqori.
68 haftalik 150 ta tovuq 70 kun davomida 0–2 g/kg MOS oldi. 1–1,5 g/kg MOS tuxum ishlab chiqarish va tuxum massasini oshirdi, protein hazmini yaxshiladi, Nyukasl va bronxitga qarshi antitana titrlarini koʻtardi hamda ichakdagi Salmonella va E. coli ni kamaytirdi.
450 ta broyler 7–21 kunlikda 0–2 ppm aflatoksin B1 bilan ifloslangan yem bilan boqildi. Aflatoksin Nyukasl va bronxit vaksinalariga antitana titrlarini pasaytirdi, jigar fermentlarini oshirdi, 1,5–2 ppm da esa jigar yogʻlanishi va fibrozini keltirib chiqardi.
Yaxshi ishlov berilmagan soya shroti ekstruziya qilinib, broylerlarga berildi. Ekstruziya protein va bir qator aminokislotalar hazmini oshirdi, vazn ortishi va yem konversiyasini yaxshiladi. Ekstruziyalangan shrot bilan ratsion proteinini mahsuldorlikka zarar yetkazmasdan taxminan 9% ga kamaytirish mumkin boʻldi.
35 ta Golshtin buzogʻi sutdan ajratilgandan keyin ikki haftagacha faqat sut yoki 15% yoxud 30% probiotik qatiq (pH 3,8 yoki 4,5) qoʻshilgan sut oldi. Qatiq kunlik va umumiy vazn ortishini oshirdi, yem konversiyasi va tana oʻlchamlarini yaxshiladi hamda leykotsitlar tarkibini sogʻlomroq tomonga oʻzgartirdi.
Broyler ratsionidagi rux sulfat yoki rux oksid 25–100% miqdorida rux-metionin bilan almashtirildi. Rux-metionin barcha davrlarda vazn ortishini yaxshiladi, koʻkrak goʻshti va tana chiqishini oshirdi, qorin yogʻini kamaytirdi hamda qondagi siydik kislotasi va triglitseridlarni pasaytirdi.
15–42 kunlikda 35 °C da saqlangan broylerlar kamroq yem yedi, sekinroq oʻsdi va immun javobi zaiflashdi. Xrom-metionin (500–1000 mkg/kg) qoʻshilishi yem isteʼmoli, vazn ortishi va yem samaradorligini oshirdi, foyda issiqlik stressidagi parrandalarda kattaroq boʻldi. 500 mkg/kg immun javobni qisman tikladi.
360 ta Hy-Line tovuq har katakda 5 yoki 7 tadan saqlandi. Zichlik tuxum ishlab chiqarish, tuxum massasi va yem isteʼmolini kamaytirdi. Xrom-metionin tuxum ishlab chiqarish va tuxum massasini oshirdi, vitamin C bilan birga mahsuldorlik va yem konversiyasini yaxshiladi.
Xuddi shu zich katak modelida xrom-metionin (500 yoki 1000 mkg/kg) va vitamin C berilgan tovuqlarda tuxum sifati hamda qon va sarigʻidagi antioksidant faollik tekshirildi. Xrom-metionin stressdagi tovuqlarda antioksidant faollikni oshirdi va mahsuldorlikni yaxshiladi.
E. coli bilan zararlantirilgan 180 ta tuxum tovuq (55 haftalik) 0–0,2% mannan-oligosaxaridlar (MOS, xamirturush hujayra devoridan) oldi. 0,1–0,15% MOS tuxum ishlab chiqarish va tuxum massasini oshirdi, yem konversiyasini yaxshiladi, bunga ichak bakteriyalari oʻzgarishi va ozuqa moddalari hazmining yaxshilanishi sabab boʻlishi mumkin.
675 ta broyler 10–320 mg/kg genistein (soya izoflavoni), antibiotik yoki hech qanday qoʻshimchasiz ratsion oldi. 20–80 mg/kg genistein vazn ortishi va yem konversiyasini antibiotiklarga oʻxshash darajada yaxshiladi va kuchliroq immun javob berdi. Yuqoriroq dozalar immun javobni yana pasaytirdi.
Ikki turdagi 720 ta bedana 42 kun davomida 2800–3000 kkal/kg energiya va 22–26% protein bilan boqildi. Yuqoriroq energiya va protein vazn ortishi, yem konversiyasi va tana chiqishini yaxshiladi, yapon bedanalari jigarrang bedanalardan yaxshiroq natija koʻrsatdi.
432 ta broyler Ross tavsiyasining 90–100% protein va 100–120% treonin bilan boqildi. Start davridan keyin proteinni oʻsishga zarar yetkazmasdan 10% gacha kamaytirish mumkin boʻldi, Ross qiymatlarining 110% igacha treonin esa kam proteinli ratsiondagi sekin oʻsishni qoplashga yordam berdi.
540 ta broyler uch xil energiya darajasida, xolin (1000 mg/kg) yoki L-karnitin (100 mg/kg) qoʻshib yoki qoʻshmasdan boqildi. Ayniqsa xolin yem konversiyasini yaxshiladi. Ikkala qoʻshimcha ham qondagi jigar fermentlari (ALT, AST) va oksidlanish koʻrsatkichlarini pasaytirdi — bu jigar salomatligi yaxshilanganini koʻrsatadi.
225 ta yosh tuxum tovuq ratsionidagi soya moyining 25–100% i ikki xil tijoriy palma yogʻ kislotasi kukuni bilan almashtirildi. Palma yogʻi Xau birligini va sarigʻining oksidlanishga chidamliligini yaxshiladi. Soya moyining 75% igacha qismini mahsuldorlik yoki tuxum sifatiga zarar yetkazmasdan almashtirish mumkin boʻldi.
25 ta Afshari qoʻzisi 90 kun davomida yogʻ qoʻshilmagan yoki 2,5–5% yogʻ kislotalarining kalsiy tuzlari yoxud tuya oʻrkachi yogʻi qoʻshilgan ratsion bilan boqildi. Tuya oʻrkachi yogʻi nazoratga nisbatan yuqoriroq kunlik vazn ortishi va yaxshiroq yem konversiyasini berdi hamda antitana (IgG) javobini oshirdi.
650 ta broyler joʻjaga rux organik (rux-metionin, rux-proteinat) yoki noorganik (rux sulfat, rux oksid) manbalardan 40–120 mg/kg miqdorida berildi. Organik rux yem isteʼmoli, vazn ortishi hamda koʻkrak va tana goʻshti chiqishini oshirdi. 80 mg/kg rux-metionin Nyukasl va Gamboro vaksinalariga eng yaxshi antitana javobini berdi.
650 ta yosh broyler bilan 14 kunlik sinovda organik rux vazn ortishini hamda qon, suyak va yurakdagi rux miqdorini rux sulfat yoki oksidga qaraganda koʻproq oshirdi. Rux sulfatga nisbatan biologik oʻzlashtirilish rux-metionin uchun 232%, rux-proteinat uchun 174% boʻldi.
56 haftalik 150 ta tovuq 77 kun davomida 0,05–0,2% MOS oldi. MOS qondagi triglitseridlar va LDL ni pasaytirdi, HDL ni oshirdi, 0,10–0,15% da quruq modda, protein va yogʻ hazmini yaxshiladi. Bu sinovda antitana javobi oʻzgarmadi.
150 ta tuxum tovuq 0, 0,25 yoki 0,5% moy kislotasi (glitserid shakli) qoʻshilgan makkajoʻxori yoki bugʻdoy asosidagi ratsion bilan boqildi. Moy kislotasi ichakdagi E. coli ni kamaytirdi va yogʻ hamda minerallar hazmini yaxshiladi, bugʻdoyli ratsionda taʼsir aniqroq boʻldi.
56 haftalik 150 ta tovuq 10–160 mg/kg genistein oldi. Genistein tuxumdon follikulalarini oʻzgartirmadi, lekin 40–80 mg/kg da boldir suyagidagi kalsiy va fosforni oshirdi.
21–42 kunlik 550 ta broyler 17% yoki 20% protein va NRC ning 80–120% treonini bilan boqildi. 17% proteinli ratsion vazn ortishi, yem samaradorligi va antitana javobini pasaytirdi, yuqori treonin ham ularni nazorat darajasiga toʻliq qaytara olmadi.
875 ta broyler 0,05–0,25% MOS, virginiamitsin yoki hech qanday qoʻshimchasiz ratsion oldi. MOS olgan parrandalar 21 va 42 kunlikda ogʻirroq boʻldi, 0,10% MOS esa eng yaxshi yem konversiyasini berdi, undan keyin 0,20% MOS va virginiamitsin guruhlari turdi. MOS ichak vorsinkalari balandligini ham oshirdi.
540 ta broyler standart protein yoki 1–2 punkt kam protein bilan, 0,25% limon yoki moy kislotasi qoʻshib yoki qoʻshmasdan boqildi. Organik kislotalar bronxit va Gamboroga antitana javobini yaxshiladi, moy kislotasi esa Nyukaslga javobni yaxshiladi.
715 ta broyler joʻja 21 kun davomida ikki xil protein darajasida tavsiya etilgan argininning 80–120% ini oldi. Kam arginin va kam protein oʻsishni, timus va taloq vaznini hamda Nyukaslga antitana javobini pasaytirdi. Eng yaxshi immunitet uchun kerak boʻlgan arginin (NRC ning 107%) eng yaxshi oʻsish (101%) yoki yem samaradorligidan (103%) yuqori boʻldi.
Ikkita noorganik (rux sulfat, rux oksid) va uchta organik (rux asetat, rux-metionin, rux-lizin) manba 1–42 kunlikda 40, 80 va 120 mg/kg miqdorida sinaldi. Organik manbalar noorganiklarga nisbatan yem isteʼmoli va vazn ortishini oshirdi, birinchi haftadan keyin esa yem konversiyasini yaxshiladi.
240 ta broyler yogʻ qoʻshilgan yoki qoʻshilmagan ratsionda boqildi, unda xolin 0, 50 yoki 100% betain bilan almashtirildi. Betain yem isteʼmolini oʻzgartirmadi, lekin soʻyim va koʻkrak goʻshti foizini oshirdi, qorin yogʻini va qondagi triglitseridlarni kamaytirdi.
